Abuztuaren 12an izango den eguzki-eklipse osoa aukera paregabea da astronomia gertutik ezagutzeko. 2026ko eklipse honek Groenlandia, Islandia, Espainia, Portugalgo zati txiki bat eta Euskal Herriko zenbait eremu zeharkatuko ditu; Europako leku askotan, berriz, eklipsea partziala izango da. Gainera, Europa kontinentalean ikusiko den eklipse oso garrantzitsuenetako bat da azken hamarkadetan.

Hitzaldi honetan, lehenik eta behin, eguzki-eklipseak zer diren azalduko da: Ilargia Eguzkiaren eta Lurraren artean jartzen denean gertatzen direla, eta zergatik batzuetan eklipse partziala den bitartean beste batzuetan osoa izaten den. Azalpen hori bideoen eta irudien bidez egingo da, fenomenoa modu argi eta ulergarrian ikusteko. Oinarri zientifiko hori ulertzea funtsezkoa da abuztuaren 12ko eklipsearen berezitasuna baloratzeko.

Horrez gain, errealitate birtualeko betaurrekoekin esperientzia murgiltzaile bat eskainiko da: alde batetik, eklipsea Lurretik nola ikusten den biziko da; bestetik, espaziotik fenomeno bera nolakoa izan daitekeen irudikatuko da. Amaitzeko, eklipsea modu seguruan eta ahalik eta ondoen ikusteko gomendio praktikoak emango dira, bereziki behaketa segururako eta kokapen egokia aukeratzeko. Euskal Herrian, ikusgarritasuna tokian tokikoa izango da; adibidez, Bilbon eklipse osoa ikus daiteke, baina Donostian ia osoa izan arren partziala izango da.

Biografia

Formakuntzaz ingeniari informatikoa da, eta Industria Antolakuntzan graduatua. Bere ibilbide profesionalean, informatikaren, kudeaketaren eta hezkuntzaren arteko lotura estua landu du urte luzez. Bergarako makinaria enpresa batean informatikako zuzendaria izan zen, eta gaur egun Informatika arloko irakasle eta berrikuntza zuzendari gisa lan egiten du Eibarko Uni Eibar-Ermua Lanbide Heziketako zentroan. Bere jardunean, teknologia, hezkuntza eta berrikuntza uztartzea izan da ardatz nagusietako bat, bai ikasleen prestakuntzan, bai ikastetxean garatzen diren proiektu eta ekimen berritzaileetan.

Txikitatik astronomiazale amorratua izan da, eta duela 21 urtetik hona astronomiaren dibulgazio zientifikoan jardun du etengabe. Urte hauetan guztietan, ikastetxeetan, liburutegietan eta bestelako guneetan hitzaldiak, tailerrak eta jarduerak eskaini ditu, astronomia herritarrengana hurbiltzeko eta zientziarekiko interesa pizteko asmoz. Bere ustez, astronomia bide aparta da jakin-mina sustatzeko eta unibertsoaren inguruko ezagutza modu erakargarrian zabaltzeko.

Gaur egun, Debagoienako Ilatargi astronomia elkarteko kidea da, eta Elgetako liburutegian hilero antolatzen ditu Astrotopaketak. Topaketa horietan astronomiarekin lotutako askotariko gaiak lantzen dira, besteak beste planisferioak, zulo beltzak, galaxiak, izarrak, teleskopioaren erabilera, astroargazkilaritza, emakume astronomoak eta eskulan zientifikoak. Horrez gain, ikerkuntzan ere aritu da, Bergarako Santa Marina parrokiako asoleoaren azterketa eginez. Bere lanaren bidez, astronomia modu hurbil, ulergarri eta erakargarrian zabaltzea du helburu.

¿Por qué la música occidental se construyó con siete notas y no con seis, ocho o doce? La respuesta empieza hace más de dos mil años, entre cuerdas vibrantes, proporciones numéricas y las intuiciones de Pitágoras y sus discípulos.

En esta charla recorreremos el sorprendente vínculo entre música, matemáticas e historia para descubrir cómo nacen las notas, qué tienen de especial sus relaciones, y cómo esas mismas ideas fueron transformándose con el tiempo. De Pitágoras a Bach, pasando por Galileo y otros grandes curiosos, seguiremos el camino que convirtió unas pocas proporciones en el inmenso universo sonoro que hoy llamamos música.

Biografia

Matematikan doktorea (2008), Ikerbasque Ikerketako irakaslea da Euskal Herriko Unibertsitatean, "La Sapienza" Erromako Unibertsitatean Analisiko irakasle titularra izan ondoren. Teoria Espektrala, Fourier-en Analisia eta Deribatu Partzialetako Ekuazioak (DOB) dira bere ikerketa-lanaren ardatza, Mekanika Kuantikoaren arazoetan interes berezia duelarik. Bere ekarpen garrantzitsuenak dispertsioaren fenomenoaren azterketa kuantitatiboan egin ditu. Hainbat ikerketa-proiektu zuzendu ditu, nazionalak zein nazioartekoak, eragin handiko aldizkarietan artikulu ugari argitaratu ditu eta zazpi doktore-tesi zuzendu ditu (lau amaituta eta hiru prozesuan).

Pianoan diplomatua (2000) eta goi-mailako ikasketak Rotterdamgo Kontserbatorioan (2022), 2023an "2M: Music and Mathematics" proiektua sortu zuen, kultura artistiko eta zientifikoaren hedapena sustatzen duena. Bere ekimenen artean "Villa de Bilbao" Musika Lehiaketa nabarmentzen da, 2026ko maiatzean bere hirugarren edizioa ospatuko delarik. Gaur egun, Bilboko Medikuntza Zientzien Akademiako Berrikuntza saileko koordinatzailea da.

Euskal Herrian euskaraz hitz egiten dugun guztiok elebidunak gara. Egunerokoan bi hizkuntza erabiltzen ditugu: euskara eta gaztelania. Horrek galdera interesgarri bat sortu du zientzian azken hamarkadetan: zer eragin du elebitasunak gure burmuinean?

Zenbait ikerketek proposatu dute elebidunek abantaila batzuk izan ditzaketela arreta eta kontrol mentala eskatzen duten zereginetan. Are gehiago, batzuek iradoki dute elebitasunak lagundu dezakeela burua sasoian mantentzen adinean aurrera egin ahala. Hala ere, emaitzak ez dira beti berdinak izan. Ikerketa batzuek abantaila horiek aurkitu dituzte; beste batzuek, berriz, ez. Horrek eztabaida handia sortu du hizkuntzaren zientzia kognitiboetan.

Baliteke galdera ez egotea ondo planteatuta. Agian gakoa ez dago elebiduna izatean soilik, baizik eta elebidunek hizkuntzak nola erabiltzen dituzten eguneroko bizitzan.

Euskal Herria toki paregabea da galdera hori aztertzeko. Hemen milaka pertsonak bi hizkuntzak maila altuan menderatzen dituzte, baina erabilera oso desberdina dute: batzuek euskara gutxi erabiltzen dute egunerokoan, eta beste batzuek, berriz, asko.

Hitzaldi honetan azalduko dugu nola aztertu dugun galdera hori gure inguruko hiztunekin egindako ikerketa batean, eta zer iradokitzen duten emaitzek elebitasunaren, hizkuntza-erabileraren eta gure funtzionamendu mentalaren arteko harremanari buruz.

Biografia

Miren Arantzeta logopeda eta hizkuntzalari klinikoa da. Hizkuntzaren zientzia kognitiboetan doktoretza egin zuen Herbehereetan. Gaur egun Ramón y Cajal ikertzailea da Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak sailean, eta Gogo Elebiduna ikerketa taldeko kidea da.

Bere lanak hizkuntzaren, gogoaren eta burmuinaren arteko harremana aztertzen du. Bere ikerketaren ardatz nagusiak elebitasuna, hizkuntza-nahasmenduak —bereziki afasia, hau da, iktus edo beste gaitz neurologiko batzuen ondorioz ager daitezkeen hizkuntza-arazoak— eta zahartzaroan gertatzen diren aldaketa kognitiboak dira.

Ikerketan, hizkuntza nola prozesatzen dugun aztertzen du, bai pertsona osasuntsuetan, bai hizkuntza-zailtasunak dituzten pertsonetan. Bere lanaren zati batek elebitasunaren esperientziak gure arreta eta kontrol mentaleko mekanismoetan izan dezakeen eragina ulertzea du helburu, bereziki adinean aurrera egin ahala.

Ikerketaz gain, dibulgazio-lanetan ere parte hartzen du, hizkuntza, burmuina eta elebitasunaren inguruko ezagutza gizartera hurbiltzeko.

Gaur egungo kosmologia-teorien arabera, Unibertsoa materia ilunez beteta dago: ikusezina, eta materia arrunta baino bost aldiz ugariagoa. Baina zer da materia iluna? Nola dakigu benetan hor dagoela? Teoria alternatiborik badago?

Hitzaldi honetan, gure Unibertsoaren konposaketa ulertzeko fisikaren legeak nola erabiltzen ditugun aztertuko dugu. Planeten mugimendutik hasita, Galaxia osoaren mugimendua behatuko dugu, zerbait bat ez datorrela ondorioztatuz. Pixkanaka pixkanaka, materia ilunaren teoriara iritsi ziren hainbat behaketa miatuko ditugu, gaur egun materia iluna bilatzeko eraiki diren laborategi erraldoietara ailegatu arte. Proposatutako beste teoria batzuk ere, haien arrakasta eta arazoekin, aztertuko ditugu.

Oro har, gaur egungo fisikaren galdera sakonenetako batera hurbilduko gara: zertaz dago eginda gure Galaxia eta gure Unibertsoa?

Biografia

Ivan Esteban Muñoz (Bilbo, 1993) fisikaria, irakasle eta ikertzailea da.

EHUn fisikan graduatu ostean (2015, Estatuko Gradu-Amaierako Sari Ezhoikoa), Bartzelonako Unibertsitatean astrofisika, partikula-fisika eta kosmologia master bat ikasi zuen (2016). Unibertsitate horretan doktorego-tesia egin zuen partikula-fisikan (2020), unibertsitateko ezohiko doktorego saria eskuratuz. Ondoren, EEBBtan lan egin zuen doktoratu-ondoko ikertzaile bezala, Ohio State University-ko Kosmologia eta Partikula-Astrofisika zentroan. 2023tik aurrera, Euskal Herriko Unibertsitatean lan egiten du ikertzaile eta irakasle moduan.

30 bat ikerkuntza-artikulu argitaratu ditu hainbat nazioarteko ikertzaileekin (EEBB, Alemania, Erresuma Batua...). Bere ikerkuntza partikula-fisikan egiten du, hau da, materiaren zatirik txikienak eta haien arteko elkarrekintzak aztertzen ditu. Honetarako, hainbat behaketen artean, astrofisika eta kosmologia behaketak erabiltzen ditu. Bereziki, bi partikula ezberdinei buruz egiten du ikerketa: alde batetik, neutrinoak, ez-ohiko propietateak dituzten partikulak. Beste aldetik, materia iluna, materia arrunta baino ugariagoa den partikula ikusezin misteriotsua. Hainbat datu ezberdin behatuz, partikula hauei buruzko informazioa lortzea du helburu bere ikerketak.

Las cuevas de Langatxo e Iruroin (Mutriku) contienen ocupaciones humanas del final de la útlima glaciación (Magdaleniense, 14.000 años) y forman parte de un denso conjunto de sitios coetáneos concentrados en el valle del Deba. Fueron descubiertas por Munibe Taldea en los años 80 y luego excavadas por F. Zumalabe en los 90 pero los resultados científicos nunca fueron publicados. Hemos llevado a cabo una revisión de los materiales, con nuevas dataciones y análisis, y los resultados acaban de ser publicados.

Los principales resultados son:

1- La secuencia de ocupaciones en ambas cuevas es más amplia de lo supuesto e incluye fases correspondientes al inicio del Holoceno (fase climática actual).

2- La explotación de recursos marinos en ambas cuevas, pese a su proximidad al mar, es relativamente escasa hasta el Holoceno.

3- Entre los materiales empleados para elaborar herramientas se han identificado astas de reno y huesos de cetáceo.

Biografia

Iruñean biologia ikasketak bukatu ondoren, Norvegian (UiT), Gaztelan (iuFOR), Frantzian (INRA), Suedian (SLU) eta NEIKERren garatu zuen ikerlari ibilbidea, beti ere basoari loturiko gaietan. Basogintza jasangarrian doktorea delarik, baso ekologia kimiko, espazial eta aplikatuari loturiko gaiak landu ditu, baina batez ere baso izurrite eta espezie inbaditzaileen eragin eta kudeaketari begira. Datu analisian eta modelizazio estistikoan oinarritutako lanera ohitua dago eta hainbat ikerlan argitaratu ditu.

2018an Errez Kooperatiba sortu zuen, ikerketa oinarri hartuta Euskal Herrian basogintzak, eta oro har ingurugiroak, bizi zuen egoerari irtenbide ezberdin bat emateko helburuz. Estaldura jarraituko basogintza eredua ardatz hartuta Errez Kooperatibaren lanik handiena izan da Tantai Baso Jabe Kooperatibaren prototipazio eta garapena. 2023an sortutako kooperatiba honen garapenean ibili da azken urteetan.

2026ko urtarrilaz geroztik ikerketara itzuli eta Gaztela eta Leongo Cesefor fundazioan ari da lanean basogintza eta baso inbentarioen esparruan eta estatuko Pro Silva elkartearen zuzendaritzan taldeko kide ere bada.

XX. mende amaieraz geroztik ematen ari den basogintzaren eta baso-ekologia aplikatuaren arteko konbergentziak paradigma-aldaketa bat eragin du: basogintza eredu agronomiko eta produktibo huts bat izatetik ekosistemen kudeaketa holistikora igaro da. Horrek zuhaitzak zur-laborantza gune soil gisa ikustetik, sistema dinamiko eta konplexu bat den baso ekosistemaren osagai gisa baizik ikustera igaro ditu.

Datu kuantitatibo eta espazialen kudeaketa aurreratuak bultzatu du besteak beste, paradigma aldaketa. Datuak jaso eta aztertzeko prozedura eta teknologia berriei esker, inbentarioetako batezbesteko soiletatik haratago joan gaitezke, baso-egitura korapilatsuak eta heterogeneotasun espaziala modelatuz.

Maila akademikoan paradigma aldaketa hau ematen ari den arren, ez da hala izaten ari maila praktikoan. EAEko isurialde atlantikoa eredu hartuta paradigma aldaketa horren oinarri zientifikoen sintesia egiteko saiakera egingo da. XXI. mende hasieran gure inguruak itxuran kontrajarriak dauden bi fenomenoren agertoki izaten ari dira: alde batetik azken mendeetan basotutako azalera handienak pilatzen ari garen arren, bestetik baso ekosistemen dinamiketan ziurgabetasun maila hain da handia, hauen kudeaketaren jasangarritasuna ezbaian jartzen den.

Biografia

Iruñean biologia ikasketak bukatu ondoren, Norvegian (UiT), Gaztelan (iuFOR), Frantzian (INRA), Suedian (SLU) eta NEIKERren garatu zuen ikerlari ibilbidea, beti ere basoari loturiko gaietan. Basogintza jasangarrian doktorea delarik, baso ekologia kimiko, espazial eta aplikatuari loturiko gaiak landu ditu, baina batez ere baso izurrite eta espezie inbaditzaileen eragin eta kudeaketari begira. Datu analisian eta modelizazio estistikoan oinarritutako lanera ohitua dago eta hainbat ikerlan argitaratu ditu.

2018an Errez Kooperatiba sortu zuen, ikerketa oinarri hartuta Euskal Herrian basogintzak, eta oro har ingurugiroak, bizi zuen egoerari irtenbide ezberdin bat emateko helburuz. Estaldura jarraituko basogintza eredua ardatz hartuta Errez Kooperatibaren lanik handiena izan da Tantai Baso Jabe Kooperatibaren prototipazio eta garapena. 2023an sortutako kooperatiba honen garapenean ibili da azken urteetan.

2026ko urtarrilaz geroztik ikerketara itzuli eta Gaztela eta Leongo Cesefor fundazioan ari da lanean basogintza eta baso inbentarioen esparruan eta estatuko Pro Silva elkartearen zuzendaritzan taldeko kide ere bada.

Mekanika kuantikoa, mundu mikroskopikoa ulertzeko funtsezko teoria izatetik haratago, materialen propietateak aurresateko tresna paregabea da. Honek emandako ekuazioak superordenagailuetan ebatziz, egun posiblea da material berriak, atomoz atomo, simulazioen bidez diseinatzea.

Hitzaldi honetan, fisikaren eremu berri honen oinarriak, zailtasunak, eta ahalmenak azalduko dira. Ikuspegi orokorra emateaz gain, hainbat adibide azalduko dira, hala nola elektronikan eta energia berriztagarrietan erabili daitezkeen materialak, eta propietate kuantiko bereziak erakusten dituzten material supereroaleak. Ikerkuntza eremu hau bultzatzeko hizlariak EHUn egiten duen lana aditzera emanez amaituko da hitzaldia.

Biografia

2014an Fisikan graduatua, Nanozientzian eta Nanoteknologian masterra atera zuen 2015an eta Doktoretza Nanoegituren eta Material Aurreratuen Fisikan 2020an egin zuen EHUn.

Tesia bukatu ondoren Material Kuantikoen Ingeniaritza Zentroan sartu zen, doktoretza ondoko bekadun gisa Oden Institute for Computational Engineering and Sciences, The University of Texas at Austin (2021-2022). Doktoretza ondoko egonaldi labur baten ondoren Donostia International Physics Centerren (2023) egonaldi labur baten ostean EHUko Fisika Saileko irakasle laguntzaile sartu zen 2023ko irailean.

Gaur egun, bere ikerketa jarduerak Teoria Konputazionala Materia Kondentsatuaren Fisikan taldearen barruan jarraitzen du. 2025ean, Psi-k Volker Heine Early Career Investigator saria jaso du solidoetako elektronika-fonon interakzioei buruzko lehen printzipioen ikerketetan egindako ekarpenak aitortzeko.

Hitzaldia ‘Toponimia eusquérica en el mundo’ liburuaren ingurukoa izango da.

Noiztik berba egiten da euskeraz? Non berba egin izan da euskeraz? Liburuaren helburu nagusia euskeraren antzinatasuna eta zabalera aztertzea da. Euskeraren historia aztertzeko datu barri harrigarriak proposatzen dira. Esate baterako Asian aurkitutako euskal toponimoen antzekoak edo berberak argitaratzen dira. Toponimia edo leku-izenen bitartez, euskeraren antzinako zabalera handiago bat frogatzeko saiakera bat egiten da.

Proposamenaren hasierako puntua, Theo Vennemann hizkuntzalari alemaniarraren honako laburpentxo hau litzateke “en los milenios posteriores al final de la última glaciación, hace aproximadamente 10.000 años, toda Europa occidental, central y norte era vascónica, de ahí que el vascónico se entienda como un grupo de lenguas emparentadas entre sí, de las que el euskera actual es la última lengua «superviviente»”.

Gaur egungo euskal datu toponimikoen eta Euskal Herritik kanpoko datuen arteko konparaketan oinarritzen da ikertzeko metodoa. Konparaketa horren emaitza, euskeraren antzinako zabalerak Europa, Asia eta Afrikako zati bat hartu ahal izan zuela da.

Biografia

Markina-Xemeinen 1965. urtean jaioa eta 1993-1996 urte bitartean EHUko Lan Harreman eta Gizarte Langintza Fakultatean, Gizarte Langintzan graduatua.

Euskalgintzan, Euskaldunon Egunkarian (1992-1993) harpidetza sailean komertzial moduan ibili zen harik eta AEKn irakasle lanetan (1993-1996) hasi arte. Hurrengo lau urteak, hau da, 2000. urtera arte, Bizkaiko AEKko koordinatzailea izan zen.

2000ean, Alsazia (Frantzia) aldera joan zen frantsesa eta alemana ikastera. Hainbat lan ezberdin egiten ibili zen zonalde horretan, Suitzan eta Alemanian (automozioko behargina, garbitzailea, posta zerbitzuko langilea...). Horien artean, Frankfurteko Goethe Unibertsitateko euskal bibliotekako liburu eta disken artxibo lanak egiten.

2012an, Markina-Xemein aldera bueltatu zen ‘Universidad de Basarte-Basarte Unibertsitatea’ proiektua sortzeko. Egitasmo honen helburua Markina-Xemein eta inguruko euskera grabatzea edo jasotzea eta euskera eta euskal toponimia aztertzea da. Proiektu hau bestelako lan batzuekaz batera daramaki; biltegizaina hasieran eta gero ordezkapenak informatzaile turistiko moduan Busturialdean.

2014an, Bittor Kapanagaren Euskera erro eta gara liburuaren berrargitalpenean parte hartu zuen.

2017an, Euskal toponimia munduan liburua autoedizioan argitaratu zuen.

2024an, Toponimia eusquérica en el mundo liburua (Bubok) argitaratu zuen.